Innovatsion iqtisodiyot 1-MAVZU. Innovatsion iqtisodiyot fanining maqsadi, vazifalari, asosiy tushuncha va tamoyillari.Reja:Innovatsion iqtisodiyotning fanlar tizimidagi o’rni va uni o’rganishda axborot va ilgor pedagogik texnologiyalardan foydalanish.Innovatsion iqtisodiyotning shakllanish va rivojlanish bosqichlari.Mamlakat ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyotida innovatsion rivojlanishning o’rni va innovatsion rivojlanishning strategik maqsadlari. Xalqaro iqtisodiy munosabatlarda innovatsion rivojlanishdagi o’zgarishlar. 1.Innovatsion iqtisodiyotning fanlar tizimidagi o’rni va uni o’rganishda axborot va ilgor pedagogik texnologiyalardan foydalanish.Innovatsiya tushunchasi doirasiga tadbirkorlik, ishlab chiqarish, xizmat ko’rsatish, boshqaruv va jamiyatning boshqa sohalarida ilm-fan yutuqlaridan foydalanib kiritilgan yangilik va o’zgartirishlar kiradi. O’zbek tilining izohli lug’atida “innovatsiya” atamasiga so’zma-so’z kiritilgan yangilik, ixtiro, keng ma’noda esa texnika va texnologiyalarning yangi turlari (avlodlari)ni joriy etish maqsadida iqtisodiyotga sarflangan mablag’lar, ilg’or texnika va texnologiyalar, boshqarish va boshqa sohalardagi yangiliklar va ularning turli sohalarda qo’llanishi, muayyan tilda, asosan, uning morfologiya sohasida eng so’nggi davrlarda paydo bo’lgan yangi hodisalar (til birliklari) deya ta’rif beriladi. Innovatsion rivojlanishning mohiyati va mazmunini о‘rganishdan oldin “innovatsiya” iborasi tо‘g‘risida tasavvur hosil qilish zarur. Ushbu tushuncha ingliz tilidan olingan bо‘lib, “innovation”, ya’ni yangilik, yangilik kiritish degan ma’noni anglatadi.Avstriyalik iqtisodchi I.Shumpeter: “Innovatsiya - bu mavjud jarayonga yangicha qarash, yondashuv bо‘lib, zamonaviy kashfiyot va ishlanmani yoki insoniyat faoliyati bilan bog‘liq bо‘lgan yangi ishlab chiqarishni ma’lum bо‘lgan kandaydir jarayonga qо‘llashdir”, - deya ta’kidlaydi. Oslo hukumatining innovatsiyaga bergan ta’rifiga kо‘ra: “Innovatsiya - bu yangi g‘oyalarni yaratish asnosida bozordagi talabga qarab zamonaviy va sifatli tovarlarni ishlab chiqarish orqali raqobatchilaridan о‘zib ketishdir” - deya qayd etiladi.Innovatsiya - bu yangi texnologiyalarda mujassamlashgan yangi bilimlar, nou-xau, ishlab chiqarish omillarining yangi kombinatsiyalarini qо‘llash bilan bog‘liq, shuningdek yuqori bozor salohiyatiga ega bо‘lgan yangi vazifalarni bajara oladigan yangi mahsulotlar yaratish yoki destruktiv jarayonlarning salbiy oqibatlarini yо‘kotish maqsadini о‘z oldiga qо‘ygan faoliyat yoki faoliyat natijasidir, yа‘ni, innovatsiyalarni g‘oyalar, izlanishlar, ishlanmalar, yangi yoki mukammal ilmiy-texnik yoki ijtimoiy-iqtisodiy qarorlar transformatsiyasining natijasi sifatida qarash mumkin. “Innovatsion iqtisodiyot” - fanining maqsadi - iqtisodiyot, shu jumladan ilmiy tadqiqot, iqtisodiy tahlil, рedagogik faoliyat va boshqa sohalarda innovatsiyalardan samarali foydalanish ko’nikmalarni shakllantirishdan iborat.Fanning vazifalari – innovatsion nazariyalar, barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashga qaratilgan korporativinnovatsion tizimlar va innovatsion strategiyalarni yaratishning nazariy asoslari to’g’risida tushuncha hosil qilish, milliy innovatsion tizimlarning rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish, innovatsion biznesni loyihalashtirish, innovatsion loyiha va dasturlarning iqtisodiy tahlilini amalga oshirish, innovatsion faoliyatni tashkiliy shakllari va uni moliyalashtirish tizimi to’g’risida yaxlit tasavvurni shakllantirish, mahsulotlar raqobatbardoshligini oshirish bo’yicha ilmiy-amaliy ishlanmalar va innovatsion qarorlar qabul qilish ko’nikmalarini shakllantirish, innovatsion biznesda narx va xarajatlar siyosatini amalga oshirish hamda innovatsion risklarni boshqarish bo’yicha amaliy ko’nikmalarni hosil qilishdan iborat.Fanning bevosita mahsuli – tushunchalar, nazariy konstruksiyalar, modellar va yangi bilimlar tarkibidagi boshqa axborot bo’lib, mutaxassislar tomonidan bir xilda tushunilish va o’zlashtirishni ta’minlaydi.Fanning bevosita mahsuli tovarga aylanmaydi – u yangilik sifatida namoyon bo’ladi.Fan mahsuli yoki intellektual mahsulot ikki xil yo’l bilan – bozorda va bozordan tashqarida sotish yo’li bilan foydalanilishi mumkin. Agarda intellektual faoliyat mahsuloti bozorda sotiladigan bo’lsa, bu holda u yangiliklar toifasidan innovatsiyalar toifasiga o’tadi.Yangilik kiritish (novshestvo) bu – biron-bir faoliyat sohasida uning samaradorligini oshirish bo’yicha fundamental va amaliy tadqiqotlarning rasmiylashtirilgan natijasidir.Yangilik kiritish – fan va texnika yutuqlaridan bozorda amaliy foydalanish bo’yicha faoliyatning oraliq yakunigina, xolos. Yangilik kiritish intellektual mahsulotning quyidagi turlaridan biri sifatida qayd etilishi va rasmiylashtilishi mumkin: ixtiro, tushuncha, ilmiy yondashuv, yangi tamoyil, standart, tavsiya, uslubiyat, yangi yoki takomillashtirilgan mahsulot (texnologiya, boshqaruv yoki ishlab chiqarish jarayoni, tashkiliy, ishlab chiqarish yoki boshqa struktura) hujjatlari, patent, ratsionalizatorlik takliflari, kashfiyotlar, «nou-xau», marketing tadqiqotlari natijalari va h.k.Yangilik kiritish atamasining sinonimi hisoblangan novatsiya tushunchasi ilgari mavjud bo’lmagan bironta yangilikni ifodalaydi. «Yangilik kiritish» va «novatsiya» tushunchalari bilan «tadqiqot»,«ixtiro» va «kashfiyot» tushunchalari chambarchas bog’liqdir. Ilgari ma’lum bo’lmagan ma’lumotlar olish yoki ilgari ma’lum bo’lmagan tabiat hodisalarini yoki insoniyat muhitini kuzatish jarayoni tadqiqot deb ataladi.Ixtiro bu – yangi uskuna, mexanizm, vosita, texnologiya, usul va inson tomonidan yaratilgan boshqalarda o’z aksini to’adigan tadqiqot natijasidir.Kashfiyot bu – tadqiqotlarning, ehtimol, qo’shimcha natijasi hisoblanadi. Kashfiyotlar va ixtirolar qoidaga ko’ra, fundamental darajada yo’zaga keladi va kamdan-kam hollarda yakka shaxslar tomonidan amalga oshiriladi. Ular tasodifan roy berishi va foyda olish maqsadini ko’zlamasligi ham mumkin.Xalqaro standartlarga muvofiq «innovatsiyalar» atamasi mustaqil iqtisodiy toifa hisoblanadi. U «Fraskati dasturi» va «Oslo dasturi» nomi bilan mashhur bo’lgan hujjatlarda o’z aksini to’gan. Bu hujjatlarda qabul qilingan «innovatsiya» tushunchasiga boshqaruv sohasidagi ko’pchilik nazariyachi va amaliyotchilar amal qiladi. O’zbekistonda innovatsiyalar bo’yicha meyoriy-huquqiy bazani yaratishda, innovatsion faoliyat bo’yicha konsepsiya, dastur va boshqa strategik hujjatlar ishlab chiqishda ham aynan u asos qilib olinishi zarurdir.Innovatsiyalarni paydo bo‘lishining ikki yo‘nalishi mavjud: Bozor ehtiyoji, ya’ni qandaydir tovar yoki xizmatga bo‘lgan talab, boshqacha aytganda, bu - bozor ehtiyojlariga beriladigan javob yoki marketing varianti hisoblanadi. Masalan, bunday o‘zgarishlar tarkibiga ishlab chiqarish harajatlarini kamaytirishga yoki mahsulotga «tovar» ko‘rinishini berishga yordam beruvchi o‘zgarishlarni kiritish mumkin.«Kashfiyotchilik» (intellektual faoliyat)- bu odamning bozorda mavjud bo‘lmagan talabni qondirishga yo‘naltiriladigan yangi mahsulotni yaratish borasidagi intellektual faoliyatidir, boshqacha aytganda, bu - yangi bozorni yaratish faoliyatidir.Innovatsion ongni shakllantirish zarurati butun dunyo miqyosida roy berayotgan iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy jarayonlarga mutanosib ravishda taraqqiy etish uchun insonlarda yangiliklarni qabul qilish, ularga qiziqish va uni takomillashtirishga intilish ko’nikmalarini rivojlantirish bilan izohlanadi. Shu nuqtai nazardan, Kadrlar tayyorlash Milliy dasturining va “Ta’lim to’g’risida”gi Qonunning qabul qilinishi alohida ahamiyat kasb etadi. Sovet davri mafkurasiga moslashtirilgan, o’sha davr taraqqiyoti yutuqlarining mevasi o’laroq vujudga kelgan tizim fan va texnikaning jadal rivojlanishi, shuning natijasi bo’lgan insonning borliqqa munosabatining o’zgarishiga mos kelmay qolgan edi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida qayd etilganidek, “Inson, uning har tomonlama uyg’un kamol to’ishi va farovonligi, shaxs manfaatlarini royobga chiqarishning sharoitlarini va ta’sirchan mexanizmlarini yaratish, eskirgan tafakkur va ijtimoiy xulq-atvorning andozalarini o’zgartirish Respublikada amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi va harakatlantiruvchi kuchidir”.Innovatsion faoliyat jarayonida ob’yektning o’zgarishi ta’siri ostida sub’yekt ham o’zgaradi, uning amaliy qobiliyati va malakasi chuqurlashadi, fikrlash doirasi kengayadi, ongi va xotirasi boyiydi, dunyoqarashi o’zgaradi. Innovatsion amaliy faoliyat nafaqat ob’yektni bilish va o’zgartirish, balki unga yangicha ma’no kiritish, muammolar yechimining yangi yo’nalishlarini vujudga keltirishga imkon beradi. Shu nuqtai nazardan innovatsion ong natijasida paydo bo’lgan “quvmasdan o’zib ketish” kabi mutlaqo yangi tushunchalar innovatsion ongga nisbatan yangicha qarashlarning shakllanishiga va sohaga qiziqishning kuchayishiga xizmat qiladi.2.Innovatsion iqtisodiyotning shakllanish va rivojlanish bosqichlari. Dunyoda ilmiy-texnik salohiyat tez sur’atlarda rivojlanish bilan bir qatorda ishlab chiqarishning asosiy omillarini intelektualizatsiya qilish o‘sib bormoqda. Innovatsiyalarni joriy etish iqtisodiy o‘sishning va bozorning raqobatbardoshligini ta’minlashning muhim omiliga aylandi. Bu esa o‘z navbatida, barcha jabhalarda innovatsiyalar sohasidagi ilg‘or ilmiy ishlanmalar va texnik yutuqlardan samarali foydalanishni hamda hozirgi iqtisodiy salohiyatning raqobatbardoshligini mustahkamlashni talab etmoqda. Shundan kelib chiqqan holda bugun ko‘plab davlatlar tomonidan ilmiy tadqiqot va innovatsion faoliyatni rivojlantirishga katta miqdorda investitsiyalar yo‘naltirilmoqda. Yevropa Ittifoqi davlatlarida har yili “Yevropa innovatsiyalar tablosi” (European Innovation Scoreboard — EIS) nashr etiladi. Faoliyat ko‘rsatuvchilar muhitini tahlil qilish usuli asosida bir qator Yevropa Ittifoqi davlatlari uchun texnik samaradorlik ko‘rsatkichlari hisoblab chiqilgan. Olingan natijalar asosida barcha davlatlar 4 guruhga birlashtirilgan: innovatsion lider davlatlar; innovatsion izdoshlar; mo‘tadil innovator bo‘lgan mamlakatlar; orqada qolgan davlatlar.Ushbu usul yordamida quyidagi ko‘rsatkichlar tahlil qilib boriladi:YAIMning ilmiy intensivligi;bir million aholiga to‘g‘ri keladigan olimlar soni;ta’lim sohasiga qilingan xarajatlar, YAIMga nisbatan %;patent olish uchun topshirilgan milliy arizalar soni;yuqori texnologiyali eksport, sanoat eksportiga nisbatan %;axborot kommunikatsiya texnologiyalari eksporti, jami eksportga nisbatan %.AQSH, Yaponiya, Janubiy Koreya va Germaniya kabi rivojlangan davlatlarda innovatsion faoliyatni rivojlantirishga yo‘naltirilgan xarajatlar samarali foydalaniladi. Shu bilan bir vaqtda iqtisodiyotning o‘tish davridagi davlatlar esa ushbu mablag’lardan samarasiz foydalanilmoqda.Umuman olganda hozirgi davrda innovatsion iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini belgilaydigan hal qiluvchi omil – bu ilmiy tadqiqot va prinsip jihatidan yangi mahsulot turlarini yaratish uchun ishlanmalar natijalaridan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan mamlakatning innovatsion muhitini shakllantirish va rivojlantirish, mahsulotlarni ishlab chiqarishning yangi texnologiyalarini yaratish va ishlatish hamda keyinchalik bozorda joriy etish va realizatsiya qilishdir. Barcha mamlakatlar shu jumladan, O’zbekiston uchun ham zamonaning eng dolzarb iqtisodiy ta’limotlaridan biri hisoblangan innovatsiyalarning iqtisodiy nazariyasi hozirda o’zining shakllanish bosqichida. Shu bois zamonaviy innovatsiya nazariyalarining asosiy mazmunini bir tizimga keltirish muammolari dolzarb bo’lib turmoqda. Yurtimizda ham iqtisodiyotda tub o’zgarishlarni amalga oshirish, modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarini izchil davom ettirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Xususan, O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A. Karimovning “O’zbekistonda amalga oshirilayotgan investitsiya siyosatining o’ziga xos xususiyati mahalliy xomashyo resurslarini chuqur qayta ishlashni ta’minlaydigan, yuqori texnologiyalarga asoslangan yangi ishlab chiqarishlarni tashkil etishga qaratilgan investitsiya loyihalariga ustuvor ahamiyat berilayotganida namoyon bo’lmoqda”[1] – deb ta’kidlagan so’zlaridan ham mamlakatimizda innovatsion iqtisodiy-siyosatga nechog’lik ahamiyat berib kelinganligidan dalolat beradi. O‘zbekistonda innovatsion iqtisodiyotni shakllantirishda iqtisodiyot fanining roli yanada ham oshib boradi. Ayniqsa, jamiyatda nanotexnologiyalarning kirib kelishi iqtisodiyot fanida muayyan o‘zgarishlarni kiritishini taqozo etadi. “Nanotexnologik inqilob jarayonida iqtisodiyotni ikki qismga: makroiqtisodiyot va mikroiqtisodiyotga bo‘linishi, nazariya va amaliyotni rivojlanishi uchun yetarli bo‘lmasdan, unga to‘sqinlik qiladi” . Shunday ekan, xo‘jalik yuritish san’ati va mahorati sifatidagi iqtisodiyotni xo‘jalik ko‘lami bo‘yicha keng va teranroq tasniflash, jumladan, uning yettita quyidagi darajalarini ajratish maqsadga muvofiq bo‘ladi: megaiqtisodiyot - jahon miqyosidagi xo‘jalikni yuritish san’ati va mahorati; makroiqtisodiyot - davlat miqyosidagi xo‘jalikni yuritish san’ati va mahorati; mezoiqtisodiyot - mintaqa va hudud miqyosidagi xo‘jalikni yuritish san’ati va mahorati; metaiqtisodiyot - tarmoq va sohalar miqyosidagi xo‘jaligni yuritish san’ati va mahorati; mikroiqtisodiyot- korxona va biznes sub’yektlari xo‘jaligini yuritish san’ati va mahorati; miniiqtisodiyot - uy xo‘jaligini yuritish san’ati va mahorati; nanoiqtisodiyot - individual xo‘jaligini yuritish san’ati va mahorati. Ayniqsa,O‘zbekiston iqtisodiyotida kichik biznes bilan bir qatorda xususiy tadbirkorlikning ham roli va ulushini yanada kengaytirishni ta’minlay oladigan nano darajadagi iqtisodiy izlanishlarni samarali olib borish lozim, deb o‘ylaymiz. Chunki, bugun mikro darajadagi iqtisodiy izlanishlar doirasida tadbirkorlikni rivojlantirishning nazariy, uslubiy, tashkiliy va huquqiy asoslari ko‘pincha huquqiy shaxs sifatida yoxud korxona tashkil etilgan holda kichik biznes subyektlari uchun mo‘ljallab yaratilgan.Qayd qilish joizki, “nano” so‘zi yunoncha «nanos» so‘zidan olingan bo‘lib, o‘zbek tilida “pakana” ma’nosini bildiradi. “Nanoiqtisodiyot” deganda iqtisodiyotning mikro (korxona) va mini (oila) darajalaridan ham kichikroq tayanch bo‘g‘ini - nano (individ) darajasidagi iqtisodiyotni nazarda tutiladi. Iqtisodiyotning nano darajasining markazida iqtisodiy jihatdan komillikka erishgan inson turadi. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I. Karimov “portlash effekti” haqida fikr yuritib «Barkamol avlod orzusi» asarlarida ta’kidlaganlaridek «... har qaysi inson Olloh taolo ato etgan noyob qobiliyat va iste’dodini avvalo o‘zi uchun, oilasining, millati va xalqining, davlatining farovonligi, baxt-saodati, manfaati uchun to‘liq baxshida etsa, bunday jamiyat shu qadar taraqqiyotga erishadiki, uning sur’at va samarasini hatto tasavvur qilish ham oson emas» .Yurtboshimizning bu g‘oyalariga tayangan holda biz iqtisodiy komil insonga “ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga molik qobiliyatlarga ega bo‘lib, ularni o‘zining, oilasining, millati va xalqining, davlatining farovonligi va manfaati yo‘lida samarali ro‘yobga chiqara oladigan kishidir” deb, ta’rif berishni ma’qul topdik. Komil insonning nanoiqtisodiy qiyofasi, fikrimizcha, individning iqtisodiy tarbiya ko‘rganligi, iqtisodiy savodxonligi, mehnat va tadbirkorlikka layoqatligi hamda kasb-hunarga egalik qilinishida namoyon bo‘ladi. “Nanoiqtisodiyot” intellektual salohiyatiga ega bo‘lgan kamolot davridagi insonning iqtisodiy faoliyati va individual xo‘jalik yuritish qonunlarini o‘rganishga bag‘ishlangan iqtisodiyot fanining yangicha yo‘nalishi sifatida XX asrning 90 yillaridan boshlab shakllanib kelmoqda. Mazkur atama ilk bor 1987 yilda amerikalik olim Kennet Errou tomonidan ilmiy aylanishga kiritildi. Uning ta’rifiga ko‘ra “nanoiqtisodiyot – bu bozor va bozorga xos bo‘lmagan sharoitlarda individual iqtisodiy agentlarning iqtisodiy xatti–harakati to‘g‘risidagi nazariyadir”. So‘ngra, rus olimi G.Kleyner 1996 yilda nanoiqtisodiyotga diqqat-e’tiborini qaratib, uni iqtisodiy nazariyaning tegishli qismi sifatida “jismoniy shaxslarning iqtisodiyoti”ni tavsiflovchi fan deb, ko‘rib chiqqan . Nanoiqtisodiyot atamasi hozirgi vaqtda nanotexologiyalardan foydalanadigan iqtisodiy sektorini tavsiflash maqsadida ham ishlatiladi. Ed Kupoli fikricha “nanoiqtisodiyot - bu nanotexnologiyalar orqali texnologik o‘zgarishlarga taalluqli bo‘lgan boylikni yaratish va taqsimlash jarayonini o‘rganuvchi iqtisodiyotning bir sohasidir . Ayrim olimlar nanoiqtisodiyotni bilimlarga asoslangan iqtisodiyot deb ham tavsiflaydilar . Fikrimizcha, nanoiqtisodiyot bu iqtisodiyot nazariyasining individual (inson) darajasidagi fan yo‘nalishi bo‘lib, u iqtisodiy munosabatlar tizimida jismoniy shaxslarning manfaatlariga asoslangan xulq-atvori, iqtisodiy salohiyati va qiyofasi, insoniy kapitali hamda individning bozor usulida xo‘jalik yuritish san’ati va mahoratini o‘rganishga bag‘ishlangan umumiqtisodiy fandir. 3. Mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida innovatsion rivojlanishning o’rni va innovatsion rivojlanishning strategik maqsadlari. Jahon iqtisodiyotining globallashuvi sharoitida O’zbekistonning innovatsion faoliyati davlat tomonidan samarali va izchil amalga oshirilayotgan makroiqtisodiy va faol investitsiya siyosati, rivojlangan xorij tajribasi hamda investitsion muhitni yanada jozibadorligini oshirish mexanizmlariga bog’liq bo’lib, keng ko’lamda o’rganilishi zarur dolzarb ilmiy va amaliy muammolardan biri hisoblanadi. Sanoat vakillari, tadbirkorlar, tadqiqotchi va olimlar mazkur muammoning yechimiga milliy xususiyatlarni e’tiborga olgan holda rivojlangan xorij tajribasini qo’llash va ular bilan o’zaro hamkorlik tizimini ishlab chiqish hamda amalga oshirish orqali erishiladi, degan fikrda. Chunki jahon iqtisodiyotining globallashuvi va raqobat muhitini kuchayib borishi, jahon bozorida mahsulotlar hayotiylik davrini keskin qisqarishiga, bozor konhyunkturasi va iste’molchilar ehtiyojlarini tez o’zgarishiga olib keldi. Natijada har bir xo’jalik yurituvchi sub’yektdan raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini ishlab chiqishni hayotiy zaruriyatga aylantirmoqda. Bu esa, mamlakatning innovatsion faoliyatini rivojlantirish va uni samarali boshqarishni talab etmoqda.O’zbekiston Respublikasida faoliyat ko’rsatayotgan turli mulkchilik shaklidagi sub’yektlarning innovatsion faoliyati birinchidan, amaliyotga yangi, takomillashgan ishlab chiqarishni joriy etish, ikkinchidan, mahsulot ishlab chiqarish xarajatlarining barcha turlarini qisqartirish, uchinchidan, ekologik jihatdan barcha mehyorlarga to’la javob beradigan hamda ishlab chiqariladigan mahsulotlar narxlarini pasaytirishda ularning iste’mol va sifat xususiyatlarini doimiy ravishda oshirib borishni talab etadi.XX asrning o’rtalarida keng ko’lamda rivoj to’gan ilmiy-texnik inqilob mulkdorlar, tadbirkorlar hamda iqtisodchilar e’tiborini ishlab chiqarishda ro’y berayotgan turli texnologik o’zgarishlarga tortdi. Shunday o’zgarishlarni ilmiy sohada “innovatsiya” atamasi bilan atay boshlandi. Natijada hozirgi davrga kelib “innovatsiya” tushunchasi biron-bir turdagi faoliyatni tarkibiy jihatdan yangilash, tubdan o’zgartirish, xo’jalik faoliyati sub’yektlari tomonidan ilmiy-texnik, tashkiliy, boshqaruv va boshqa yangiliklarning yaratilishi, tarqatilishi hamda joriy etilishini ifoda etadi.O’zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiyotni modernizatsiyalash borasidagi sa’y-harakatlarning yanada kuchaytirilishi ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish sohasida innovatsion jarayonlar o’zluksizligini ta’minlash va ko’lamini oshirish bilan tavsiflanadi. Bu esa ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish korxonalari samaradorligi bevosita fan yutuqlariga asoslangan ishlanmalar, ixtiro hamda loyihalar, ilm-fan sig’imi yuqori bo’lgan mahsulotlar ishlab chiqarishni joriy qilish bilan belgilanadi.Mamlakatimiz korxonalarida innovatsion jarayonlarni yanada rivojlantirishga taalluqli muammolarni o’rganish shuni ko’rsatmoqdaki, innovatsion faoliyatni samaradorligi birinchi navbatda mamlakatda innovatsion muhitni yaxshilashga qaratilgan qonunlar doirasida yagona huquqiy normalar tizimini shakllantiradigan institutsional asoslarni ishlab chiqish darajasiga bog’liq ekanligini ko’rsatmoqda. Shu bilan birga, mamlakatimiz innovatsion faoliyatni rivojlantirishda “Iqtisodiy hamkorlik va rivojlantirish tashkiloti” (IHRT) tomonidan ishlab chiqilgan innovatsiyalarni boshqarish bo’yicha xalqaro standartlar va uslubiy tavsiyalarni chuqur o’rganish zarur. Bularga 1995 yilda IHRT tomonidan qabul qilingan “Ilmiy va ilmiy-texnikaviy sohada band mehnat resurslarini aniqlash” (Manual On The Measurement Of Human Resources Devoted To S&T - Canberra Manual), 1997 yilda qabul qilingan “Milliy innovatsiya tizimi” (National Innovation System), 2002 yildagi “Ilmiy tadqiqot va ishlanmalar bo’yicha hisobot standartlari” (Proposed Standard practice for Surveys of Research and Experimental Development), “Milliy innovatsiya tizimini o’zgarishi” (Dynamising National Innovation Systems), “Fraskati qo’llanmasi” (The Frascati Manual) kabi xalqaro standartlar va uslubiy tavsiyalarni ta’kidlashimiz mumkin1.Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida milliy iqtisodiyotning innovatsion salohiyati birinchidan, innovatsion faoliyatni tartibga soluvchi huquqiy mexanizmlarga bog’liq bo’lsa, ikkinchidan, innovatsion loyihalar, g’oyalar va ixtirolarni moliyalash tizimini rivojlanganlik jihatlariga bog’liq bo’ladi. Bu innovatsion jarayonlarning institutsional asoslarini tashkil etadi.Shu nuqtai nazardan iqtisodiyotni globallashuvi va ishlab chiqarishni modernizatsiyalash sharoitida davlatning ustuvor yo’nalishlaridan biri mamlakatning innovatsion salohiyatini oshirish masalalari hisoblanadi. Natijada davlat tomonidan milliy iqtisodiyotni modernizatsiyalash, texnika va texnologik qayta jihozlash, iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishini tubdan o’zgartirish, diversifikatsiya qilish masalalariga ustuvor vazifa sifatida qaralmoqda. Bu borada O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 17 fevraldagi “Fanlar akademiyasi faoliyati, ilmiy - tatqiqot ishlarini tashkil etish, boshqarish va moliyalashtirishni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ-2789-son qarori, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 30 iyundagi “Respublikada axborot-texnologiyalari sohasini rivojlantirish uchun shart-sharoitlarni tubdan yaxshilash chora-tadbirlari to’g’risida”gi PF-5099 sonli farmoyishi, Axborot-texnologiyalarini ishlab chiqarish va joriy qilishni qo’llab quvvatlash bo’yicha “Mirzo Ulug’bek Innovatsion Center” innovatsiya markazining tashkil etilganligi, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti 2017 yil 29 noyabrdagi PF-5264 farmoniga muvofiq O’zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi, O’zbekiston Respublikasi Oliy majlisi tomonidan qabul qilingan 9 ta bob, 61-moddadan iborat O’zbekiston Respublikasining ” Innovatsion faoliyat to’g’risidagi” Qonuni muhim ahamiyat kasb etadi.Milliy iqtisodiyotimiz korxonalarining rivojlanishi natijasida keyingi yillarda eksport tarkibida raqobatdosh tayyor mahsulotlar salmog’ining barqaror o’sish tendentsiyasi va xom ashyo yetkazib beruvchi tarmoqlar mahsulotlari ulushining kamayib borayotgani yaqqol ko’zga tashlanmoqda. . Bunga sabab iqtisodiyotni yetakchi tarmoqlarida tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirish va mazkur sohalarni diversifikatsiya qilish hisoblanadi.Jahon iqtisodiyotining globallashuvi ishlab chiqarishni muntazam yangilab, modernizatsiya qilib borish zaruratini kun tartibiga yanada o’tkir qilib qoyayotganligi bois ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish sohalari bor kuch-imkoniyati va resurslaridan samarali foydalanishga e’tibor qaratmoqda. Buning uchun iqtisodiyotning muhim tarmoqlarini yanada rivojlantirish, yangi o’zak tarmoqlarni barpo etish, tarkibiy o’zgarishlar, samarali va erkin iqtisodiyotni shakllantirish zarur. Shu bilan birga, milliy iqtisodiyotni raqobatdoshligini oshirish uchun innovatsion mahsulotlar hisobiga korxona va tarmoqlar faoliyat sohalarini kengaytirish maqsadga muvofiq.Bizning fikrimizcha, yuqorida ta’kidlangan maqsadga erishishda ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish korxonalarini modernizatsiyalash hamda diversifikatsiyalash, mahsulot va xizmat turlarini yangilash, ko’paytirish eng muhim masalalardan biri hisoblanadi.4. Xalqaro iqtisodiy munosabatlarda innovatsion rivojlanishdagi o’zgarishlar.Bugungi jahon iqtisodiyotining tobora o’zaro integratsiyalashuvi sanoat korxonalarining raqobat muhitiga moslashuvchan jihatlarini kengroq o’rganish, har tomonlama rivojlanayotgan bozor munosabatlari talablariga mos holda ishlab chiqarishni tashkil etish va samarali boshqarishni zaruratga aylantirmoqda. Tarkibiy o’zgarishlar va iqtisodiyotni liberallashtirish sharoitida faoliyat ko’rsatayotgan sanoat korxonalari milliy iqtisodiyotimizning bir bo’g’ini sifatida Respublika iqtisodiyotiga, xalqimizning farovon turmush kechirishiga katta hissa qo’shib kelmoqda.Xorij mamlakatlarida raqobatdosh va arzon ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarni mamlakatimizga kirib kelishi mutaxassis va yetakchi olimlardan pespublikamizda mavjud bo’lgan sanoat korxonalarini rivojlantirish va samarali faoliyat ko’rsatishiga doir ilmiy asoslangan qirralarini ochib berishni dolzarb masalaga aylantirmoqda. Shularni hisobga olib mazkur sohadagi ilmiy izlanishlarga e’tibor qaratgan holda, innovatsion jarayonlarni rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni quyidagi jadvalda keltirilgandek turkumlashimiz mumkin. Chunki mazkur omillarni har tomonlama tadqiq etish korxonalarida raqobatdosh yangi mahsulotlar ishlab chiqarishga asoslangan innovatsion jarayonlarni boshqarishning samarali yo’llarini ilmiy asoslash hisobiga ish yuritish faoliyatiga ta’sir ko’rsatishi tabiiydir. 1-JadvalInnovatsion jarayonlarni rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarOmillarInnovatsion faoliyatni rivojlantiruvchi omillarInnovatsion faoliyatga to’sqinlik qiluvchi omillarSiyosiyDavlatning monopoliyaga qarshi siyosati, erkin iqtisodiyotni shakllanishi, milliy innovatsion tizimni rivojlanishiTadbirkorlik faoliyatidagi byurokratik to’siqlar, xususiy mulkchilikni davlat tomonidan kafolatlanish tizimini to’la shakllanmaganligi, siyosiy beqarorlikHuquqiyIntellektual mulk ob’yektlarini himoya qilish tizimi, mualliflik huquqlarini himoya qilinganlik darajasiPatent va litsenziya berish to’g’risidagi qonunchilik hujjatlaridagi kamchiliklarIqtisodiyInnovatsion mahsulot ishlab chiqaruvchi va xizmat ko’rsatuvchi xo’jalik sub’yektlarni rag’batlantirishInnovatsion bozorlarda raqobatning keskinlashuvi, innovatsion faoliyatni amalga oshirishda iqtisodiy tavakkalchilik va xavfning yuqoriligiTexnologikZamonaviy innovatsion texnologiyalarni qo’llashbo’yicha ilmiy-texnik yutuqlargaerishish, yuqori texnologiyani joriy qilishModdiy, ilmiy-texnik va zamonaviy laboratoriya jihozlarini yetishmasligi,korxonalarning asosiy vositalarini ma’naviy eskirganligiMoliyaviyFundamental, amaliy tadqiqotlar,ishlanmalar yoki eksperimentalishlarni moliyalashtirish tizimining samarasiYirik investitsion loyihalarni amalga oshirilishining kechikishi, innovatsion infratuzilmani shakllantirish jarayonini sustligiTashkiliyMamlakatning ilmiy va ilmiy-texnik salohiyatini oshirishchora-tadbirlarini belgilashva amalga oshirishFan, texnika, iqtisodiyot, biznes va boshqaruvni birlashtiruvchi innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish jarayonlarini sustligi, ilmtalab tarmoqlar uchun mutaxassislarni tezkor tayyorlashni ta’minlovchi yangi dasturlarni yetishmasligiBoshqaruvInnovatsion, motivatsion, iqtisodiy, tashkiliy-ma’muriy qismlarni o’z ichiga olgan milliy, hududiy hamda iqtisodiyotning ustuvor sohalarini innovatsion rivojlantirish bo’yicha strategiyalar ishlab chiqishInnovatsion menejmentixtisosligi bo’yicha kadrlarni tayyorlash va ilm-fan sohasida erishilgan yutuqlarni amaliyotga tatbiq etishdagi muammolarIjtimoiyTa’lim muassasasi moddiy-texnikaviy bazasini mustahkamlash, ishlab chiqarish talablari va jamiyatning rivojlanish darajasiga javob beruvchi, sifatli kadrlarni tayyorlashJamiyatda ilg’or g’oyalarni shakllantirish hamda fan va texnikaning rivojlanishinizamon talablariga uyg’unlashtiradigan vositalar hamda globalizatsiya jarayonlariga moslashtirishdagi muammolarInnovatsion faoliyatga to’sqinlik qiluvchi va rivojlanishiga sharoit yaratuvchi omillarni o’rganish mamlakatimizda innovatsion jarayonlarni yanada jadallashtirish, zamonaviy, moslashuvchan innovatsion siyosatni olib borish bo’yicha belgilangan vazifalarni bajarish yo’zasidan samarali strategik maqsadlarni belgilab olishga yordam beradi.Mamlakatimizda biznes sub’yektlarining innovatsion faoliyati rivojlanish darajasini yuksaltirish uchun iqtisodiyot tarmoqlarini innovatsion rivojlantirish, modernizatsiyalash, texnik va texnologik yangilashning strategik maqsadlariga mos ravishda yaqin yillar ichida zarur shart-sharoitlarni yaratish lozim.Hozirda rivojlangan mamlakatlar sanoat korxonalarida innovatsion faollikni oshirishda investitsiyalarni strategik boshqarishga alohida e’tibor qaratilgan. Natijada muayyan tarmoqlarda sanoat ishlab chiqarishining samarali amalga oshirilishi hisobiga innovatsion faollikni yanada kuchayishi kuzatilmoqda. Chunki sanoat korxonalarida innovatsion mahsulotlar yaratish va xizmatlar ko’rsatish ko’lamini kengayishi o’z navbatida ishlab chiqarish jarayonining yangi ko’rinishlarini joriy qilish, ish o’rinlarni tashkil etish hamda tashqi aloqalarning kengayishiga sharoit yaratadi3. Buni sanoati o’sib borayotgan xorij mamlakatlari tajribasida ko’rishimiz mumkin.Fikrimizcha, milliy iqtisodiyot korxonalarini texnik-iqtisodiy modernizatsiyalash, sanoatning ustuvor tarmoqlarini yanada rivojlantirish, ishlab chiqarish samaradorligini ko’tarish, tashqi va ichki bozorlardagi talablarga javob beradigan raqobatdosh tovarlarni ko’paytirish va yangilarini yaratish innovatsion faoliyat tizimini shakllantirish hisobiga amalga oshirilishini taqozo etadi. Buning uchun iqtisodiyotda innovatsion jarayonlarni tatbiq etadigan ustuvor yo’nalishlarini aniq belgilash, ilmiy asoslangan innovatsiya qarorlarini qabul qilish uchun ichki va tashqi moliyalash manbalarini samarali jalb qilish tizimini ishlab chiqish bevosita iqtisodiyotning kelajagini belgilaydi. Bu jarayonda investitsiyalardan samarali foydalanish eng qulay vositalardan biri sanaladi.Xulosa qilib aytganda, iqtisodiyotga investitsiyalarni jalb etishda sanoatni rivojlantirishning asosiy omillarini e’tiborga olish korxonalarda innovatsion muhitni yaxshilash bilan birga, istiqbolda texnologik jihatdan yangi, sezilarli darajada takomillashgan ishlab chiqarish, shuningdek, ichki va tashqi bozorlar uchun innovatsion mahsulotlar yetkazib berishga ijobiy ta’sir etadi. 2-MAVZU. Innovatsiya va innovatsion nazariyalarning rivojlanish bosqichlari.Reja: 1. Инновациянинг моҳияти ва унинг иқтисодий жараёнлардаги роли.2.Дастлабки инновацион ғоя ва илмий мактабларнинг шаклланиши. Классик назариялар.