Korxonada pul oqimlarini boshqarish Reja: Pul oqimlarni boshqarishning mohiyatiPul oqimlarini prognozlashPul mablag`larining optimal darajasini aniqlash Pul oqimlarni boshqarishning mohiyati Pul oqimlarini boshqarish zaruriyati birinchi navbatda quyidagi holatlar bilan bog`liq:korxona joriy faoliyatini olib borish nuqtai nazaridan pul mablag`lari eng muhim rol o`ynaydi, chunki xo`jalik jarayonlaridagi har qanday resurslar yetishmovchiligini pulni ishga solish orqali hal etish mumkin, ya’ni pul universal resurs bo`lib maydonga chiqadi:foyda va pul mablag`lari bitta narsa emas, foyda olib ishlayotgan korxona ham pul mablag`lariga ega bo`lmasa yoki pul yetishmovchiligi mavjud bo`lsa jiddiy qiyinchiliklarga duch keladi. Xo`jalik hayotida ehtiyojlarni foyda emas, balki pul mablag`lari qondiradi;korxona faoliyati samaradorligini rejalashtirish, nazorat qilish va baholash uchun pul kirimlari va chiqimlarining asosiy hajmlarini faoliyatning qaysi yo`nalashlari hosil qilayotganligini bilish lozim.Korxonada foyda bilan pul oqimlari harakatining o`zaro muvofiq kelmasligi moliyaviy hisobotlarni tayyorlashda qo`llaniladigan usullarning xususiyatlardan ham kelib chiqadi. Foydani aniqlashda hali to`lab berilmagan, lekin xaridorlarga yetkazib berilgan mahsulot qiymati daromad deb tan olinadi. Natijada foyda hosil bo`ladi, lekin unga muvofiq keladigan pul tushumi ham mavjud bo`lmaydi. Albatta korxonada pul mablag`lari yetishmovchiligi ularning noo`rin sarflanishi yoki majburiyatlar muddatlari va hajmlarini pul tushumlari muddatlari va hajmlariga muvofiq kelmasligi tufayli ham sodir bo`lishi mumkin barcha hollarda korxonalardagi pul oqimlari to`g`risida tasavvurga ega ega bo`lish, bu oqimlarni bashoratlash va rejalashtirish muhim ahamiyat kasb etadi.Bu vazifalar bajarilishining axborot bazasini ta’minlash maqsadida korxonalar moliyaviy hisobotlari tarkibida pul oqimlari to`g`risidagi hisobot bo`lishi lozimligi qonunchilikda belgilab qo`yilgan O`zbekiston Respublikasida uning mazmuni va tarkibiy tuzilishi 9-sonli Buxgalteriya hisobi milliy standartida ko`rsatib berilgan.Pul oqimlari harakati to`g`risidagi hisobot korxonaning operatsion, investitsiya va moliyaviy faoliyati natijasida olingan va sarflangan o`z pul mablag`larini ko`rsatish orqali hisobot davri ichida pul mablag`larining o`zgarishini tushuntiradi. Pul oqimlari to`g`risidagi ma’lumotlarni hisobotda aks ettirish quyidagilarni aniqlashga yordam beradi:korxonaning pul mablag`larini va ularning ekvivalentlarini ishlab topish qobiliyati va tegishli yo`nalishlarda pul oqimlarini ishlatishga ehtiyoji;- korxonaning sof aktivlaridagi o`zgarishlar, uning moliyaviy imkoniyatlari (uning likvidligini va to`lov qobiliyati bilan birga) va uning o`zgarib turgan sharoit va imkoniyatlarga moslashish uchun o`z vaqtida pul miqdoriga va pul oqimlariga ta’sir egish qobiliyati;- har xil korxonalarning operatsion faoliyatlarini taqqoslash.Pul oqimlari to`g`risidagi hisobotda quyidagi faoldiyat turlari yoritiladi:Operatsion faoliyat- yuridik shaxsning daromad olish yuzasidan asosiy faoliyagi va investitsiya va moliyaviy faoliyagga mansub bo`lmagan boshqa faoliyatidir.Operatsion faoliyatidan pul oqimlarining hajmi tashkilotning ssudalarni to`lash uchun yetarli pul mablag`larini jamlash, ishlab chiqarish darajasini saqlash, dividendlarni to`lash va tashqi moliyalashgirish manbalarini jalb qilmay yangi kapital qo`yilmalarni amalga oshirish ishlarini qila olishining asosiy ko`rsatkichi hisoblanadi.Investitsiya fyaoliyati - bu pul ekvivalentlariga kirmaydigan uzoq muddatli aktivlarni va boshqa investitsiya larini sotib olish va sotish, to`lanadigan kreditlarning berilishi va olinishi.Moliyaviy faoliyat - bu faoliyat natijasida korxonaning o`z kapitalining va qarzlarining hajmida va tuzilishida o`zgarishlar sodir bo`ladi.Investitsiya va moliyaviy faoliyat bilan bog`liq pulsiz muomalalar. Faqat asosiy vositalarga, uzoq muddatli kreditlarga yoki aksiyadorlik kapitaliga tegishli bo`lgan investitsiya va moliyaviy xarakterdagi pulsiz muomalalarga uzoq muddatli kreditlar hisobiga asosiy vositalarni sotib olish, oddiy aksiyalarni obligatsiyalarga konvertatsiyalash va boshqalar kiradi. Ular pul harakati to`g`risidagi hisobotda aks ettirilmasligi ham mumkin edi, chunki kompapiyaning pul mablag`ari harakatiga joriy davrda o`z ta’sirini ko`rsatmaydi. Ammo, pul oqimlari to`g`risidagi hisobotning maqsadlaridan biri - investitsiya va moliyaviy faoliyatni aks ettirish bo`lganligi uchun va shu kabi muomalalar kompaniyaning pul mablag`larining holatiga kelgusida ta’sir ko`rsatgani uchun, bu muomalalar pul mablag`larining harakati to`g`risidagi hisobotda aks ettirilishi kerak. Buniig uchun hisobotdaa «Investitsiya va moliyaviy tavsifdagi pulsiz muomalalarning ro`yxati» deb nomlangan maxsus bo`limi mavjud.Operatsion faoliyat jarayonida sodir bo`lgan pul mablag`larining harakatlari o`z tarkibiga qo`yidagilarni oladi:Pul oqimlari to`g`risidagi hisobot pul mablag`lari harakatlanishiga dahldor bo`lgan operatsiyalarni ajratib ko`rsatishi lozim. Buni amalga oshirish uchun pul mablag`lari kirimi va chiqimini hisoblab chiqarishning to`g`ri va egri usuli qo`llanishi mumkin.To`g`ri usul asosiy kirim va to`lovlarni yoritilishida pul mablag`lari harakatining har bir moddasi aks ettirilishini ko`zda tutadi. Shuning uchun u kelgusidagi pul oqimlarini aniqlashda kerak bo`lishi mumkin bo`lgan axborot sifatida ham qaralishi mumkin.To`g`ri usul qo`llanishida malumotlar quyidagilardan olinishi mumkin:1. Hisob registrlaridan.2. Moliyaviy natijalar to`g`risidagi hisobotning sotishdan olingan daromadni, sotishning tannarxi va boshqa moddalaridan tegishli tuzatishlar orqali.Hisobot davri davomida TMZdagi, debitorlik va kreditorlik qarzlardagi o`zgarishlar.Pulsiz moddalar.5. Natijalari pul mablag`larining harakatiga ta’siri ko`proq investitsiya va moliyaviy faoliyatga tegishli bo`lgan boshqa moddalar (berilgan yoki olingan kreditlar bo`yicha foizlar va boshqalar).Pul oqimlarini prognozlashPul oqimlarini prognozlash mohiyatiga ko`ra korxona uchun kelgusi davrda kutiladigan pul mablag`lari tushumlari manbalarini va turli yo`nalishlar bo`yicha pul mablag`lari chiqimlarini miqdoran aniqlashdan iborat. Pul mablag`lari harakatini prognozlashda aynan qanday ko`rsatkichlarning tanlab olinishi korxona faoliyati xususiyatlariga bog`liq. Unga yiriklashgan (agregat) ko`rsatkichlar bir qatorda batafsilroqlari ham qo`llanishi mumkin. Ko`pchilik holarda ko`rsatkichlarni katta aniqlik bilan prognozlash qiyin. Shuning uchun odatda pul mablag`lari oqimini prognozlashda rejalashtirilayotgan davr uchun bu oqimning asosiy elementlari hisoblab chiqiladi, ya’ni sotish hajmi, naqd hisob-kitobga sotish, debitor qarzlar, kreditor qarzlar va boshqalar nazarda tutiladi. Prognoz biron-bir davrga, uni kichik davrlarga bo`lgan holda amalga oshiriladi. Yillik prognoz choraklar yoki oylarga ajratilgan holda, choraklik prognoz oylarga ajratilgan holda tuziladi.Bunda quyidagilar bajariladi:1.Kichik davrlar bo`yicha pul tushumlarni prognozlash.2. Kichik davrlar bo`yicha pul mablag`larining chiqib ketishini prognozlash.3. Kichik davrlar uchun pul mablag`larining sof oqimini aniqlash.4. Kichik davrlar bo`yicha qisqa muddatli moliyalashga jami ehtiyojni aniqlash.Birinchi bosqichda olinishi kutiladigan pul tushumlarining hajmi hisoblab chiqiladi. BHMS (Buhgalteriya hisobining milliy standartlari) qoidalarga binoan hisob registrlarida mahsulot sotishdan daromad tovarlar haridorlarga jo`natilgan paytda hisobga olinadi. O`z navbatida tovarlar naqd hisob-kitoblarga va kreditga sotilishi mumkin. Korxonalarning ko`pchiligida sotilgan tovarlar qiymati to`lab berilishi uchun muayyan vaqt o`tadi. Shuning uchun sotilgan mahsulot uchun pul tushumining qanchasi rejalashtirilayotgan davrda va qanchasi undan keyin kelib tushishini aniqlash lozim.Rejalashtirilayotgan davrda kutilayotgan pul tushumlari oqimini aniqroq prognozlash uchun debitor qarzlarni ularning so`ndirilishi muddatlari bo`yicha guruhlash talab etiladi. O`zbekiston Respublikasi qonunchiligida yetkazib berilayotgan tovarlar uchun debitor qarzlar to`lanishi muddati 90 kungacha deb belgilangan. Shunga muvofiq holda xo`jalik amaliyotida debitor qarzlari so`ndirilishi muddati 30 kungacha, 60 kungacha, 90 kungacha va h.k. guruhlarga ajratgan holda tahlil etiladi. Tahlilni oyma-oy amalga oshirish va har bir oyga kelib tushadigan debitor qarzlarni aniqlab olish maqbul deb qaraladi. Pul mablag`lari kelib tushishining mahsulot sotishdan boshqa manbalari mavjud bo`lsa ular ham har bir davrda e’tiborga olinishi lozim.Ikkinchi bosqichda pul mablag`larining chiqib ketishi hajmlari hisoblab chiqiladi. Korxona joriy ho`jalik faoliyatida pul mablag`lari chiqib ketishining uch asosiy yo`nalishlari mavjud: davlat budjetiga to`lovlar, ish haqi bo`yicha xodimlarga to`lovlar va yetkazib beruvchilarga to`lovlar. Davlat budjetiga soliqlar bo`yicha to`lovlarning katta qismini joriy davr tugamasdanoq to`lashga to`g`ri keladi. Ish haqi bo`yicha to`lovlar esa davr tugashi bilanoq amalga oshirilishi lozim. Soliqlar va ish haqi bo`yicha to`lovlarning kechikib bajarilishi bajarilishi korxonaga nisbatan davlat organlari tomonidan ma’muriy va moliyaviy xarakterdagi jiddiy choralar ko`rilishiga olib kelishi mumkin. Yetkazib beruvchilarga kreditor qarzlar esa korxona tomonidan bir muncha "cho`zibroq" bajarilishi mumkin. Bu holda kreditor qarzlar korxonani qisqa muddatli moliyalashning manbaiga aylanadi. Ta’kidlash lizimki, rivojlangan bozor iqtisodiyoti mamlakatlarida tovarlar asosan kreditga sotilsada, debitor qarzlar tezroq to`lanishini rag`batlantiruvchi chegirmalar keng qo`llaniladi. Bu holda kreditor qarzlarni kechiktirib to`lash iqtisodiy jihatdan foydali bo`lmay qoladi. Pul mablag`larining chiqib ketishi foizlar va dividendlar to`lanishi, uzoq muddatli va qisqa muddatli ijara uchun to`lovlar, kapital qo`yilmalarni amalga oshirish va boshqalar bilan ham bog`liq bo`ladi.Uchinchi bosqichda avvalgi ikki bosqichning natijalari bir-biriga taqqoslagan holda umumlashtiriladi va sof pul oqimi hisoblab chiqiladi.To`rtinchi bosqichda qisqa muddatli moliyalashga bo`lgan jami ehtiyoj aniqlanadi. Unda har bir kichik davr uchun pul mablag`larining joriy yetishmovchiligini qoplash uchun zarur qo`shimcha mablag`larni qaysi manbalardan qo`lga kiritilishi rejalashtirib olinadi (masalan, qisqa muddatli bank kreditlari). Shu bilan zarur pul mablag`lari miqdorini belgilab olishda korxonaning bankdagi hisob raqamida pul mablag`larining muayyan minimum miqdori mavjud bo`lishi lozimligini e’tiborga olish lozim. Bu minimum oldindan rejalashtirilmagan, lekin korxona uchun juda zarur ehtiyojlarni qondirishga yoki o`ta foydali qo`yilmalar imkoniyati to`satdan paydo bo`lganda undan foydalana olishni ta’minlashga qaratilgan.Pul mablag`larining optimal darajasini aniqlashBankdagi va kassadagi jami pul mablag`lari optimal qoldig`i miqdorini aniqlash moliyaviy boshqarishning muhim vazifalaridan biridir. Albatta, korxonaning vaqtincha bo`sh pul mablag`lari qisqa muddatli moliyaviy aktivlarga yo`naltirilishi mumkin. Lekin mutlaq likvidligi darajasi bo`yicha pul mablag`lari boshqa barcha aylanma aktivlardan ustun turadi. Har qanday aylanma aktivni pulga aylantirish esa muayyan vaqtni va pulga aylantirish bo`yicha xarajatlarni talab etadi.Yetkazib beruvchilarning hisoblarini o`z vaqtida to`lab berish uchun korxona mutlaq likvidlikning muayyan darajasiga ega bo`lishi lozim. Mutlaq likvidlikni ta’minlash muayyan xarajatlarni taqozo etadi. Bu xarajatlarni aniq hisoblab chiqish qiyin. Shuning uchun mutlaq likvidlikni ta’minlash xarajati sifatida pul mablag`lari o`rtacha qolidg`i summasini davlat qimmatli qog`ozlariga (davlat obligatsiyalarga) investitsiyalashdan olinishi mumkin bo`lgan daromad miqdori qabul qilinadi (muqobil xarajatlar nazariyasiga asosan). Buning sababi davlat qimmatli qog`ozlari eng kam xatarga ega ekanligidir. Moliyaviy mazmuniga ko`ra, hisobdagi pul mablag`lari o`rtacha qoldig`i korxona ishlatmay saqlayotgan mablag`larni ifodalaydi va korxona bu mablag`lardan daromad olmayapti. Korxonaning bankdagi va kassadagi pul mablag`lari zaxirasi ortishi bilan likvidlikni ta’minlash xarajatlari ham ortadi. Agar pul mablag`larining korxona aktivlaridagi ulushi kam bo`lsa, qo`shimcha pul mablag`lari saqlanishi foydali, lekin pul mablag`lari qoldig`i ko`p bo`lsa ham uni oshirilsa, bu korxonani olinishi mumkin bo`lgan daromadlardan mahrum etadi.Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxona pul mablag`lari bo`yicha oqilona siyosat olib borilishi lozim. Bir tomondan, ho`jalik moliya faoliyati ehtiyojlari o`z vaqtida qondirib borilishi uchun bo`sh pul mablag`larining muayyan darajasi ta’minlab turilishi talab etiladi. Ikkinchi tomondan, bu mablag`lar likvid qimmatli qog`ozlarga joylashtirilgan summa bilan to`ldiriladi. Zarurat tug`ilganda qimmatli qog`ozlar zudlik bilan pulga aylantiriladi. Pul mablag`lari qoldg`ining belgilab olingan darajadan ortiqchasi vujudga kelsa, u likvid qimmatli qog`ozlarga yo`naltiriladi.Shunday qilib umumiy mazmunga ko`ra pul mablag`lariga nisbatan ham ishlab chiqarish zaxiralarini boshqarish nazariyasi qoidalarini qo`llash mumkin. Pul mablag`larini boshqarishda quyidagi masalalarning yechimini topish lozim bo`ladi:a) pul mablag`lari va pul ekvivalentlarining umumiy hajmi;b) pul mablag`lari va pul ekvivalentlarining qanchasini bankdagi hisoblarda, qanchasini tez sotiladigan qimmatli qog`ozlar ko`rinishida saqlash kerak;v) pul mablag`lari va tez sotiladigan aktivlarning qancha miqdorini va qaysi paytlarda bir-biriga aylantirish zarur.Rossiyalik iqtisodchi V.V.Kovalyovning "Vvedeniye v finansoviy menejment" asarida (Moskva, "Finansovi statistika", 2000, 544-550-betlar) /arb ho`jalik amaliyotida pul mablag`lari maqbul qoldig`ini aniqlash uchun qo`llaniladigan modellar tavsiflab berilgan.V.Baumol modeli (1952 y). Korxona pul mablag`larining maksimal darajasiga ega bo`lgan holda ish boshlaydi va ularni davr mobaynida muntazam ravishda sarflab boriladi deb olinadi. Tovarlar va xizmatlarni sotishdan tushgan barcha pul mablag`lari qisqa muddatli qimmatli qog`ozlarga yo`naltiriladi. Pul mablag`lari kamayib, korxona uchun xavfsiz deb hisoblanadigan minimal darajaga tushganda, qimmatli qog`ozlarni sotib, pul mablag`lari hajmini dastlabki miqdorga yetkaziladi. Pul mablag`lari hajmini to`ldirish summasi (Q) quyidagi formula yordamida hisoblab chiqiladi:bu yerda V-davrda (yil, chorak, oy) pul mablag`lariga ehtiyojning prognozlanayotgan hajmi, c- pul mablag`larini qimmatli qog`ozlarga aylantirishning bir martalik xarajatlari, r-qisqa muddatli moliyaviy qo`yilmalar (masalan, davlat qimmatli qog`ozlari) bo`yicha olinishi mumkin bo`lgan foiz daromadi darajasi.Mazkur formulada pul mablag`lari zaxirasi o`rtacha summasi Q g`2 ga teng bo`ladi. qimmatli qog`ozlarini pulga aylantirish bo`yicha bitishuvlari soni K esa pul mablag`lariga jami ehtiyojning pul mablag`lari o`rtacha zaxirasiga nisbati kabi aniqlanadi:Bunday siyosatni amalga oshirish xarajatlari quyidagicha aniqlanadi:2 Formuladagi birinchi qo`shiluvchi (C.K) to`g`ri xarajatlarni, ikkinchi qo`shiluvchi (G*YA) esa pul mablag`larini qimmatli qog`ozlarga investitsiyalamasdan harakatsiz saqlash tufayli boy berilgan nafni ifodalaydi.Moliyaviy boshqaruvchi mazkur model bo`yicha ish olib boradigan bo`lsa, pul mablag`larining maqsadli qoldig`ini boshqarish bo`yicha tavsiyalar quyidagi ko`rinishda bo`ladi:а) agar pul mablag`lari va likvidli qimmatli qog`ozlarni bir-biriga aylantirishning bir martalik xarajatlari yuqori bo`lsa, maqsadli qoldiq nisbatan yuqori bo`lishi tavsiya etiladi;b) agar pul mablag`larini saqlab turish xarajatlari (xatarsiz moliyaviy aktivlar bo`yicha olinmay qolayotgan foiz daromadi) yuqori bo`lsa, maqsadli qoldiqning nisbatan past darajasini saqlash ma’qulroq.M.Miller va D.Orr modeli (1966 y). Modelni tuzishda Bernulli jarayonidan foydalanilgan, ya’ni davrdan davrga pul mablag`lari kelib tushishi va chiqib ketishi bir-biriga bog`liq bo`lmagan tasodifiy voqealar deb qaralgan. Modelga ko`ra korxonaning pul mablag`lari yuqori darajaga yetgunga qadar tartibsiz o`zgarib boradi. Pul mablag`lari zaxirasi miqdori bu darajaga yetishi bilan korxona uni belgilab olingan normal darajaga (qaytish nuqtasi) qaytarish uchun likvid qimmatli qog`ozlarni sotib ola boshlaydi. Pul mablag`lari zaxiralari ularning qisqarishi yo`nalishida o`zgaradigan bo`lsa, zaxiralarningn belgilab olingan minimal darajasiga qadar bunga yo`l qo`yiladi. Zahiralar minimal darajasiga yetib borganda jamg`arilgan qimmtli qog`ozlar pul mablag`larining normal zaxirasiga erishish maqsadida sotib yuboriladi.Mazkur yondashuvda moliyaviy boshqaruvchi pul mablag`lari zaxiralarining eng yuqori, normal va minimal darajalarini korxona faoliyati xususiyatlaridan va korxona faoliyati ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda aniqlashi lozim bo`ladi. Eng yuqori va quyi chegaralar o`rtasidagi tafovutni (variatsiya kengligi) belgilab olishda quyidagi qoidaga rioya qilinishi lozim: pul oqimlarining kunlik o`zgarishlari yoki qimmatli qog`ozlarni sotib olish va sotish bilan bog`liq doimiy xarajatlar yuqori bo`lsa, variatsiya kengligini oshirish kerak va aksincha. qimmatli qog`ozlar bo`yicha foiz stavkasi oshganda variatsiya kengligini qisqartirish tavsiya qilinadi.Model asosida boshqaruv yechimlarini ishlab chiqish quyidagi bosqichlarni o`z ichiga oladi:Korxonaning bankdagi hisobida doimiy ravishda saqlab turilishi maqsadga muvofiq bo`lgan pul mablag`larining minimal miqdori (S2) belgilanadi (korxonaning hisoblarini to`lab berish, bankning va kreditorlarning talablarini qondirish va boshqa ehtiyojlardan kelib chiqib, ekspert yo`li bilan aniqlanadi).Statistik ma’lumotlar bo`yicha korxona hisobiga har kuni kelib tushayotgan mablag`lar variatsiyasi aniqlanadi (Var).Mablag`larni bankdagi hisoblarda saqlash xarajatlari (Zs) (qisqa muddatli qimmatli qog`ozlardan daromadning kunlik stavkasi summasiga teng deb olinadi) va pul mablag`lari bilan qimmatli qog`ozlarni bir-biriga aylantirish xarajatlari (Zr) (bu miqdorni doimiy deb olinadi) aniqlanadi.Quyidagi formula asosida bankdagi hisobda pul mablag`lari qoldig`i variatsiya kengligi (R) hisoblab chiqiladi: Bankdagi hisobdagi pul mablag`larining yuqori chegarasi aniqlanadi (S). Bu chegaradan pul mablag`lari ortib ketganda, ularning bir qismini qisqa muddatli qimmatli qog`ozlarga aylantirish zarur:Qaytish nuqtasi (Sg) aniqlanadi. Bu hisobdagi pul mablag`lari qoldig`i (S/, S) interval chegaralaridan tashqariga chiqqanda qaytish lozim bo`lgan hisobdagi pul mablag`lari miqdori: Adabiyotlar: Ванхорн, Джеймс, С, Вахович, мл., Джон, М. Основы финансового менеджмента, 12-е издание: Пер. с англ. — М: ООО "И.Д. Вильяме", 2008. — 1232 с: ил. — Парал. тит. англ. ISBN 978-5-8459-1074-5 (рус.)Ковалева В. «Финансовый анализ», Москва, «Финансы и статистика», 1996г.3. Леонтьев В.Е. Финансовый менеджмент: Учебник. - М: Элит,2005. - 560 стр.4. Павлова Л.Н. Финансовый менежмент. Учебник. - М:ЮНИТИ-ДАНА, 2003.- 269с.5. Тошмуродова Б.Э., Элмирзаев С.Э.,Турсунова Н.Р.Молиявий менежмент. Дарслик Ўз РО ва УМТВ ТМИ.- Т.:«Иқтисод- молия», 2017.- 338 бет