Miloddan avvalgi III–I ming yilliklarda Ossuriya (chuqurlashtirilgan tavsif)1. Qadimgi Ossuriya davri (mil. avv. XX–XVI asrlar)Davlatning shakllanishiOssuriya davlati Shimoliy Mesopotamiyada, Dajla daryosi bo‘yida joylashgan Ashshur shahri atrofida shakllangan. Dastlab u oddiy shahar-davlat bo‘lib, keyinchalik savdo markaziga aylangan. Geosiyosiy ahamiyatiOssuriya: MesopotamiyaKichik OsiyoKavkazortiSuriya va Misro‘rtasidagi savdo yo‘llari chorrahasida joylashgan edi. 👉 Shu sababli Ossuriya dastlab harbiy emas, balki savdo-sotiq orqali kuchaygan davlat hisoblanadi. Savdo koloniyalariOssur savdogarlari: Kichik Osiyoda koloniyalar (masalan, Kanish)tranzit savdo markazlaribarpo etgan. Bu holatni tarixchilar ilk “savdo imperiyasi” modeli deb baholaydilar. Ijtimoiy tuzilmaJamoa yer egaligi ustunQullik mavjud, lekin to‘liq rivojlanmaganQarzdorlik orqali qullikka tushish keng tarqalganDavlat boshqaruvi (muhim jihat)Oqsoqollar kengashi“limmu” (yil nomi bilan atalgan mansabdor)“ishshiakkum” (diniy va harbiy rahbar)👉 Bu tizim Ossuriyada dastlab kollegial boshqaruv mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. 2. O‘rta Ossuriya davri (mil. avv. XV–XI asrlar)Markazlashuv va kuchayishBu davrda Ossuriya: oddiy shahar-davlatdanmarkazlashgan davlatga aylanadiPodsholar: Adad-Nerari ISalmanasar ITukulti-Ninurta Idavlatni kengaytirgan. Harbiy siyosatOssuriya bu davrdan boshlab: bosqinchilik yurishlarini kuchaytiradiqo‘shni davlatlarni (Mitanni, Bobil) bo‘ysundiradiDiniy-siyosiy mafkuraBobil xudosi Marduk haykalining olib ketilishi: 👉 bu nafaqat harbiy g‘alaba, balki ruhiy ustunlik ramzi edi. Inqiroz sabablariuzoq davom etgan urushlarichki ziddiyatlartashqi bosim (xettlar, oromiylar)3. Yangi (Buyuk) Ossuriya davlati (mil. avv. X–VII asrlar)Imperiya darajasiga chiqishBu davr Ossuriyaning eng kuchli davri hisoblanadi. Podsholar: Tiglatpalasar IIISargon IISinaxxeribAshshurbanipalHarbiy tizim (eng muhim qism)Ossuriya armiyasi: muntazam (doimiy) qo‘shinyaxshi qurollanganqat’iy intizomliQo‘shin tarkibi: piyodalarotliq qo‘shinjang aravalarimuhandislik qismlari👉 Ossuriya tarixda birinchi bo‘lib professional armiya yaratgan davlatlardan biridir. Harbiy shafqatsizlik siyosatiaholini ommaviy ko‘chirishqo‘rqitish (psixologik terror)jazolashning shafqatsiz usullari👉 Bu siyosat imperiyani ushlab turish vositasi bo‘lgan. Islohotlar (Tiglatpalasar III)hududlarni kichik viloyatlarga bo‘lishmarkaziy nazoratni kuchaytirishnoiblar ustidan qat’iy nazorat👉 Bu Ossuriyani markazlashgan imperiyaga aylantirdi. 4. Ossuriyaning madaniy va ijtimoiy-iqtisodiy hayotiIqtisodiyotdehqonchilikhunarmandchiliksavdoUrushlar natijasida: ko‘plab qullarboyliklarxomashyokeltirilgan. Jamiyatpatriarxal oila tizimierkak hukmronligiqat’iy qonunlarQonunchilikO‘rta Ossuriya qonunlari: juda qat’iyjazo tizimi og‘ir👉 Bu jamiyatda tartibni saqlashga xizmat qilgan. 5. Madaniyat va ilm-fan (chuqur tahlil)Yozuv va bilimlarmixxat yozuvimatematik jadvallargeometriya bilimlariKutubxona (eng muhim yutuq)Nineviyadagi Ashshurbanipal kutubxonasi: minglab loy taxtachalar“Gilgamesh dostoni”👉 Bu qadimgi dunyoning eng katta kutubxonalaridan biri. San’atrelyeflar (saroy devorlarida)harbiy sahnalarrealizm va kuch tasviri👉 Ossurlar san’atda harbiy realizm yo‘nalishini yaratgan. 6. Ossuriya davlatining qulash sabablariMil. avv. VII asr oxirida: ichki qo‘zg‘olonlarhaddan tashqari kengayishBobil + Midiya ittifoqinatijasida Ossuriya qulab tushadi.