Jahonda eng qadimgi davlatlar miloddan avvalgi 4-ming yillik oxiri 3-ming yillik boshida Mesopotamiya va Misrda, birmuncha keyinroq Gang daryosi vodiysida va Old Osiyoda, Egey dengizi havzasida va Xuanxe daryo vohasida vujudga kelgan va rivoj topgan.Markaziy Osiyoda ham dastlabki davlat utushmalari Amudaryo va Sirdaryo qirg‘larida vujudga kelgan. Bu davlat uyushmalari Katta Xorazm, Baqtriya, so’ng Sug’diyona edi.Davlat bu siyosiy tashkilot, muayyan hududda joylashgan va yagona hokimiyatga uyushgan xalq hokimiyatidir. Davlat insoniyat taraqqiyotining ma’lum bir bosqichida ishlab chiqarish qurollari va vositalariga egaligi, xususiy mulkchilikning paydo bo’lishi va jamiyat tabaqalasha boshlashi bilan ro’y bergan mehnat taqsimoti natijasida vujudga kelgan tashkilot. Davlat, uning mohiyati, mazmuni har bir tarixiy davrda jamiyat mafaatlari va ehtiyojlari bilan bog’liq holda o’zgarib boradi. Davlatning belgilari: yozuv, hududiy birlik va rasmiy davlat (boshqaruv) hokimiyati. Davlatning mohiyati uning funktsiyalarida, ya’ni davlat faoliyatining asosiy yo’nalishida, uning ichki va tashqi siyosatining mazmuni va xarakteri bilan belgilanadi: masalan, quldorlik davlati, feodal davlat va hokazo. Shaharlarning paydo bo’lishi dastlabi davlatchilik shakllanishida asosiy omil, bu ikkala jarayon uzviy bog’liq holda kechgan. Shaharlarning paydo bo’lishi dastlabki davlatchilik shakllanishida asosiy omil bo’lib, bu ikkala jarayon uzviy bog’liq holda kechgan. Ilk shaharlar O’zbekistonda bronza davrida, ya’ni millodan avvalgi 2-ming yillik boshidan paydo bo’lgan bo’lib, buni Sherobod tumanidagi Jarqo’ton yodgorligidan bilish mumkin. Demak, Jarqo’ton yodgorligi O’zbekiston hududidagi eng qadimgi shahar-davlatdir yoki “Avesto” tilidagi “noma” davlatdir. Milodgacha IX-VII asrlar jamiyatining ijtimoiy tarkibi to’g’risida ma’lumot beruvchi zardushtiylik dinining muqaddas kitobi «Avesto»da ko’rsatilishicha, Markaziy Osiyo va Sharkiy Erondagi jamiyatning asosini katta patriarxal oila tashkil etgan. Bu “imana” deb atalgan. Shunday oilalarning bir nechtasi urug’ jamoasini – “vis”ni tashkil etgan. Hududiy qo’shnichilik jamoasi «varzana» deb atalgan. Bunday jamoalar birlashib qabilani – «zantu» ni tashkil qilgan. qabilalar o’rtasida turlisabablarga ko’ra kelishmovchiliklar ham bo’lgan. O’z hududlarini himoya qilish maqsadida bir necha qabilalar yagona ittifoqqa «dax’yu»ga birlashganlar. Ularning boshqaruv tizimi ham bo’lgan: Oqsoqollar kengashi-xalq yig’ini qabilalar boshliqlari. Vujudga kelayotgan davlat tuzilishiga aholining urug’-qabilaviy emas, hududiy belgilar bo’yicha bo’linishi asos bo’lgan. Bu uyushma dastavval harbiy-siyosiy birlashma sifatida paydo bo’lgan, o’zi yashagan hududni mudofaa qilgan, xo’jalik sohasida esa yerni ishlash, ekinlarni sug’orish ishlarini uyushtirgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillik boshlarida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning jadal rivojlanishi natijasida jamiyatda dehqonchilik, xonaki chorvachilik, hunarmandchilik va sug’orish ishlarida mashg’ul ishlab chiqaruchilar hamda ishlab chiqarish bilan shug’ulanmaydigan oqsoqollar va harbiy boshliqlar ajralib chiqa boshlaydi. O’zbekiston hududida milodgacha 1-ming yillikning X-VIII asrlaridagi jamiyatning bunday tuzilishi davlatchilikning ikkinchi bosqichida shohlik boshqaruviga asoslangan hududiy va milliy kichik davlat birlashmalari mavjudligidan dalolat beradi. Qisqasi, milodgacha IX-VII asrlarda O’zbekiston hududida ilk temir asriga o’tish boshlangan. Milodgacha VII-VI asrlarda bu yerda qadimgi yirik davlatlar faoliyat ko’rsatgan. Bu davlatlar harbiy-demokratik tipdagi qabilalar ittifoqidan o’sib chiqqan, bu davrdagi davlatchilik taraqqiyoti mahalliy aholining yuqori darajada rivojlangan ziroatchiligiga asoslangan edi. Biroq, keyingi davrdagi arxeologik ma’lumotlar Markaziy Osiyodagi Murg’ob vohasi va qadimgi Baqtriya yodgorliklari orasida milodgacha 2-ming yillikning o’rtalariga oid yozuvlar borligidan dalolat bermoqda. Ammo, hali ular mutaxassislar tomonidan o’qilmagan. Demak, hududimizda 3,5 ming yil ilgari ham davlat bo’lgan degan mantiqiy xulosani e’tibordan chetda qoldirmasligimiz zarur. Milodgacha 545- 540 yillarda Eron ahmoniylari shohi Kir II harbiy qismlari Markaziy Osiyoga kirib keladi. Natijada Xorazm, Parfiya, Baqtriya, Marg’iyona va Sug’diyona xalqlari 200 yildan ko’proq Ahmoniylar imperiyasi tarkibida mustamlakachilik zulmini o’z boshidan o’tkazdi. Eron ahamoniylarining zulmiga qarshi O’rta Osiyoda juda ko’plab qo’zg’olonlar ko’tarilgan. Masalan Kir II ning bosqinchilik siyosatiga qarshi massagetlar malikasi To’maris va uning o’g’li Sparangiz kurash olib borgan bo’lsa, Doro I ga qarshi sak cho’pon yigiti Shiroq va mil.avv. 522 yilda Marg’iyonada Frada boshchiligida qo’zg’olonlar ko’tarildi. Ular shavqatsizlik bilan bostirildi.Shiroq(yunon manbalarida Sirak) (mil. av. 6-asr)– Turon xalqlarining axomaniylar podshosi Doro I (qarang Doro) bosqiniga qarshi kurashgan xalq qahramoni. shahrining hayoti haqida manbalarda juda oz maʼlumotlar saqlanib qolgan. Mil.av. 6-asr boshlarida Eron shohi Doro I qoʻshini Turon hududiga bostirib kirgan. Yunon tarixchisi va notigʻi Poliyen (mil. 2-asr) ning 8 kitobdan iborat „Harbiy hiylalar“ („Strategmalar“) asarida ilk marta Shiroq jasorati tilga olingan. Spitamen qoʻzgʻoloni-Sugʻdiyona va Baqtriyada Aleksandr boshchiligidagi yunon-makedon istilochilariga qarshi ozodlik harakati (mil. av. 329—327 yillar). Rahbari — Spitamen. Mil. av. 329 y. kuzida boshlangan. Spitamen boshchiligidagi qoʻzgʻolonchilar Marokanda (Samarqand)dagi yunonmakedon garnizonini qirib tashlab shaharni egallaydilar. Aleksandr ularga qarshi Farnux boshchiligida 3 mingpiyoda va 800 otliq qoʻshin joʻnatgan, Spitamen Politimet (Zarafshon)ning quyi oqimidagi yerlarga chekingan. Bu yerda koʻchmanchilarning otliq qoʻshinlari bilan birlashib hujumga oʻtadi. Toʻsatdan qilingan hujum natijasida yunonmakedon qoʻshinining katta kismi qirib tashlangan, qolganqutganlari esa shahar qalʼasiga yashiringan. Spitamen yana Marokandani qamal qilgan. Aleksandr Spitamenga qarshi Andromax, Menedem va Karan boshchiligida otliq va piyoda qoʻshin yuborgan. Spitamen bundan xabar topib oʻrmon orasidan oʻtadigan yoʻlga pistirma qoʻyib, ularga toʻsatdan hujum qilgan.Ahmoniylar bosqiniga qadar o’lkaning asosiy qismini birlashtirib turuvchi siyosiy markaz shimolda Xorazm, janubda Baqtriya hisoblangan. “Katta Xorazm” davlat uyushmasi ittifoqi hududi hozirgi Xorazm yerlari bilan chegaralanib qolmay, balki uning atroflari–hozirgi qoraqalpog’iston, Marv hamda Amudaryoning quyi oqimigacha bo’lgan yerlarni o’z ichiga olgan. Ichki va tashqi savdo–sotiq yuksak darajada rivojlangan “Avesto”da ta’kidlanishicha, Xorazmning qadimiy sulolasi Siyovushiylar bo’lgan. Xorazm davlati miloddan avvalgi I asrgacha o’z mustaqilligini saqlab qola olgan.