Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yogoch xomashyolarni olish MUNDARIJAKIRISH: Yog'ochni qayta ishlash hunarmandchilik turi sifatida.............................3I BOB YOG‘OCH QURILMALARINING TURLARI VA ISHLATILISH SOXALARI.1.1.Yog‘och qurilmalarining turlari va ishlatilish soxalari………………………..51.2.Bino konstruksiyalari………………………………………………………….9II BOB. MAHALLIY DARAXT TURLARDAN TAYYORLANGAN YOGOCH XOMASHYOLARNI OLISH, SAQLASH, ISHLAB CHIQARISHNI O’RGANISH MAVZUSIGA OID AMALIY ISHLAR VA DARS ISHLANMALARGA NAMUNALAR2.1. Amaliy ish: Yog‘och va bino konstruksiyalariniloyixalash………………………………………………………………………….212.2. Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yog'och xomashyolarni olish, saqlash, ishlab chiqarishni o’rganish mavzusiga oid bir soatlik dars ishlanma……………28XULOSA …………………………………………………………………………36FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………….37ILOVALAR……………………………………………………………………….39 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: O'rmon sanoati yog'och tayyorlash va yog'ochni qayta ishlash tarmoqlariga bo'linadi. Yog'ochni qayta ishlash hunarmandchilik turi sifatida qadimdan ma'lum. Hunarmandlar yog'ochga ishlov berib undan arava, egar, panjara, sandiq, eshik, beshik, rom kabilarni yasashgan, uylar qurishgan. Yog'ochsozlik yillar davomida takomillasha borib, undan yangi-yangi sanoat tarmoqlari vujudga keldi. Ayniqsa yog'ochni kimyoviy qayta ishlash tufayli yog'ochsozlikda tub (inqilobiy) o'zgarish yasaldi. Mamlakatning yog'och-taxta xomashyosiga bo'lgan yillik ehtiyoji 10 mln m kubdan ortmoqda. Ammo yog'och xomashyosi bo'ladigan tabiiy o'rmonlar bizda nihoyatda cheklangan. Shu bois har yili millionlab nihol ekiladi, «ko'kalamzorlashtirish oyligi» o'tkaziladi. O'rmonlar barpo etish va yog'och boyliklaridan oqilona foydalanish bilan maxsus o'rmon xo'jaliklari shug'ullanadi. Respublikamizda 100 ga yaqin o'rmon xo'jaligi korxonalari, qo'riqxonalar va milliy bog'lar bor. O'rmon sanoati mahsulotlaridan mashinasozlik, kimyo sanoati, yengil sanoat, transport va qurilishda foydalaniladi. O'z navbatida o'rmon sanoati ham boshqa tarmoqlardan laklar, bo'yoqlar (mebel ishlab chiqarish uchun), soda, natriy, oqartiruvchi ximikatlar (qog'oz tayyorlash uchun), avtomashinalar, traktorlar, stanoklar (yog'och tayyorlash va ishlov berish uchun) oladi. Boshqacha qilib aytganda, o'rmon sanoati bilan boshqa tarmoqlar orasida keng tarmoqlararo aloqalar mavjuddir. Kurs ishining maqsadi. Mustaqillik yillarida Toshkent duradgorlik buyumlari zavodi, quyoshdan himoya uskunalari zavodida esa plastmassadan deraza romlari ishlab chiqaradigan sex, Asakada duradgorlik buyumlari zavodi ishga tushirildi. Toshkentda O'zbekiston-Gretsiya qo'shma korxonasi «O'z Ellas» gugurt zavodi mahsulot bera boshladi. Ammo yog'och xomashyosi tanqisligi sanoatga jiddiy qiyinchilik tug'dirmoqda. Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 8-fevraldagi «Sanoat terakchiligini rivojlantirish va boshqa tez o'suvchi yog'ochbop daraxtlarni barpo etishga oid chora-tadbirlar to'g'risida»gi maxsus qarori o'rmon sanoatida keskin o'zgarish yasadi. Qarorga muvofiq terakzorlar maydoni har yili 10 ming gektarga kengaymoqda. Yaqin kelajakda har yili 5 mln m kub sanoatbop yog'och tayyorlanadi. Yog'och tayyorlash korxonalari taxta tilish zavodlariga g'o'la yog'och yetkazib beradi. Tilingan yog'och - taxta-mebel sanoati uchun xomashyodir. Yog'och tayyorlash va yog'ochsozlik chiqindilari (shox-shabba, qipiq, payraxa, po'stloq)dan o'rmon-kimyo sanoatida spirt, moylar, bo'yoqlar ishlab chiqariladi. Shu sababli o'rmon-kimyo kombinatlari qurish o'ta samaralidir. Yog'och xomashyosi taqchil O'zbekistonda chiqindilarni to'la qayta ishlaydigan yog'ochsozlik kombinatlari ayniqsa o'ta muhim.Kurs ishining vazifalari: Yog`ochzozlikning mohiyatini ochib berish, yog`ochsozlikning o’ziga xos xususiyatlarini ko`rsatib berish, yog`ochsozlik madaniy taraqqiyotining o’ziga xos jihatlarini va uning vatanimiz madaniy taraqqiyotiga ta’sirini o’rganish mazkur tadqiqotning asosiy vazifasidir.Mavzuning amaliy ahamiyati shu bilan belgilanadiki, u yog’ochsozlikning mohiyatini ochib berish, yog`ochsozlikning o’ziga xos xususiyatlarini ko`rsatib berish, yog`ochsozlik taraqqiyotining o’ziga xos jihatlarini va uning vatanimiz madaniy taraqqiyotiga ta’sirini o’rganishga ko’maklashadi. Kurs ishining ob'ekti: Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yog'och xomashyolari.Kurs ishining predmeti: Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yog'och xomashyolarni olish, saqlash, ishlab chiqarishni o’rganish metodikasi va uni o'ranish usullari,metodlari va vazifalari.Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish,2ta bob(4 ta paragraf),xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat. I BOB YOG‘OCH QURILMALARINING TURLARI VA ISHLATILISH SOXALARI1.Yog‘och qurilmalarining turlari va ishlatilish soxalari.YOg‘och – qurilishbop tabiiy material bo‘lgani sababli, qadimdan insonlaruni turli bino va inshootlar, turar joylar (masjid, maqbara, tug‘on, kuprik va x.k.)qurilishida ishlatib kelishgan.YOg‘ochning qurilishda keng qo‘llanishiga sabab, birinchidan, tabiatdauning zaxirasi ko‘pligi bo‘lsa, ikkinchidan, ijobiy xususiyatlaridir (ishlovi berishgosonligi engilligi, olovbardoshligi, kimyoviy agressiv muxitga chidamliligi vaboshkalar). SHu bilan birga, yog‘ochni binokorlikda ishlatilish jarayonida uningsalbiy xususiyatlarini xam (anizatropligi, yonishi, chirishi, mikroorganizmlarta’sirida buzilishi va boshqalar) xisobga olish zarur.XIX-asrning oxirida yaratilgan plastmassa esa kimyo sanoatining tez rivojlanishi xamda ko‘p molekulali birikmalar xosil qilinishi natijasida olingan materialbo‘lib bugungi kunga kelib, xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlarida, xususan qurilishda xam keng qo‘llanilmokda. Agar yog‘ochning engilligi vamustaxkamligi tabiatdan bo‘lsa, plastmassalarning bunday xususiyatlariularning tarkibi va kimyoviy birikishlariga bog‘likdir. Plastmassalar xamyog‘och kabi kator afzalliklar bilan bir qatorda maolum kamchiliklarga egadir,shuning uchun ularni ishlatish jarayonida salbiy xususiyatlarini xisobga olishzarur. Bino va inshootlarda yog‘och va plastmassa konstruksiyalarningqo‘llanilishi, boshqa konstruksiyabop materiallarga materiallardan kam xarajatlarsarflanishiga olib keladi. Masalan: elimlangan yog‘och konstruksiya, kimyoviyemiruvchan muxitda temir-beton konstruksiyaga nisbatan 4-5 marta, metallkonstruksiyalarga nisbatan esa 2-3 marta ko‘prok muddat xizmat qiladi, mexnatsarfi esa 1,5 marotaba kam bo‘ladi. Bu esa bino yoki inshoot tannarxiningkamayishiga olib keladi. Agar o‘rmonchilikni ratsionalp olib borilsa, yog‘ochzaxirasi tuganmas boylikdir, ya’ni xar 15-25 yilda o‘rmonlarni kaytadan ekishnatijasida qurilishga yarokli naavlardagi daraxt yog‘ochlarni yangidan etshtirishniyulga quyish mumkin.Ammo notug‘ri loyixalangan yoki qurilgan yog‘och imoratlarni tez orada chirishi,buzilishi yoki yonishi kupchilikda yog‘ochning chidamliligiga shubxa paydo kildi va so‘nggi yillarda qurilishbop material sifatida (rivojlangan chet mamlakatlarbundan mustasno) kam ishlatila boshlandi. Normalpp muxitda foydalanilsa, yog‘och o‘zining yukori fizik-mexanik xususiyatlarini bir necha o‘n yil emas,balki yuz yillar antiseptik ishlovsiz saqlab qoladi. Xozirgi kunda qurilishning barcha soxalarida yog‘och va plastmassa konstruksiyalardan okilona foydalanish eng muxim masalalardan biridir.Qurilish tarixiga nazar tashlasak, yog‘ochning ishlatilish kulami jamiyatningrivojlanishi bilan bog‘lik ekanligini kuramiz. Ibtidoiy jamoa davrida oddiyinshootlar kurilgan bulsa, kuldorlik davrida yog‘ochning bino va inshootlardaqo‘llanilish ko‘lami ancha kengaydi, bunga birinchidan inson ongini usganligisabab bo‘lsa, ikkinchidan ish kurollarning tubdan o‘zgarishidir (tosh kurollardanmetall kurollarga utish).Feodalizm davrida, qurilish ishlab-chikarish texnologiyasining rivojlanishi, yog'ochni asosiy konstruksiyaviy material sifatida ishlatishga olib keldi.YOg‘ochdan barpo etilgan va shu kungacha saklanib kolgan bino va inshootlar fikrimizga dalil buladi.Kolomenskiy kishloida 1667-1681 yillarda yoochdan barpo etilgan (Moskva ostonasida rus podshosi Aleksey Mixaylovich uchun kurilgan), dunyoning sakkizinchi muojizasi deb nom olgan saroy; 1774 yilda Kondopogda kurilgan balandligi 42 metr bulgan ibodatxona, I.P.Kulibin tomonidan Neva daryosi ustiga qurilish uchun loyixalangan oralii 298 metrli ravokli kuprik va kuplab inshootlarni misol kilib kursatish mumkin. XIX asrga kelib, yoochdan kurilgan bino va inshootlar kulami yanada kupaydi, bulardan aloxida eotiborlisikuydagilar: 1817 yilda arxitektor Betankur tomonidan loyixalangan oralii 48metrli Moskvadagi manejning tom fermasi; D.I.Juravskiy loyixalagan 61 metrliMstu daryosi ustiga va oralii 54 metrli Verebpyu daryosiga kurilgan (1842-51 y.)kupriklar va boshka bir kancha inshootlar. YOg‘och va plastmassakonstruksiyalarning rivojlanishiga XIX asr oxirida plastmassalarning sunoiy yulbilan sintez kilinishi katta turtki buldi. Kimyo sanoatining rivojlanishi natijasidaturli xildagi elimlarning ishlab chikarilishi (karbamid, fenolformalpdegid, epoksid,kazein va boshkalar) yog‘och konstruksiyalar tarixida elimlangan yog‘ochkonstruksiyalar davrini boshlab berdi. YOochni eng «ekologik toza»konstruksiyaviy material xisoblagan rivojlangan chet mamlakatlar (AKSH,Olmoniya, Buyuk Britaniya, CHexiya, Slovakiya, Fransiya, YAponiya vaboshkalar), Rossiyada va Ukrainada juda kup jamoat binolarini loyixalashdaelimlangan yog‘och konstruksiyalardan keng foydalaniladi. Misol tarikasidaoraliklari 18-100 metrli elimlangan tusinlar, rama va ravoklar bilan yopilganturli sport saroylari, kurgazma binolari, kinoteatr va teatr binolari, turli xildagiinshootlarni keltirish mumkin. AKSHning, «Vayerxozer» firmasi elimlanganyog‘och konstruksiyalardan foydalanib, diametri 257 metrli yopik sport saroyiningloyixasini yaratdi va uni Portlend, Filodelpfiya, Detroyd va YAngi Orleanshaxarlarida kurilgan imoratlarga tatbik etdi.Kimyo sanoatining rivojlanishi qurilishda plastmassa konstruksiyalardan keng foydalanishga olib keldi. Xozirgi kunda dunyoning barcha mamlakatlaridaplastmassadan tayyorlangan yorug‘lik o‘tkazuvchi va o‘tkazmaydigan tom vadevor panellari, to‘sinlar, ramalar, ravoklardan keng foydalanilmokda. Ichigaxavo to‘ldirilgan engil pnevmatik konstruksiyalar vaktinchalik bino vainshootlarda keng ko‘lamda ishlatilmokda YOg‘och- bebaho qurilishmaterialidir. YOg‘och materialining zahirasi MDH davlatlari ichida Rossiyaxududida eng ko‘p edi va shuning uchun ilgari ham, hozirda ham juda ko‘pmamlakatlarga yog‘och materialini asosan Rossiya eksport qiladi, shu jumladanO‘zbekiston Respublikasi qurilishlarida ishlatiladigan sara yog‘och materiallariham asosan Rossiyadan olinadi.YOg‘och materiallari asosan ikki turdagi daraxtlardan olinadi: igna bargli vayaproqli.Qurilishdagi yog‘och konstruksiyalari asosan igna bargli yog‘ochdaraxtlaridan tayyorlanadi. Bular qarag‘ay, qora qarag‘ay, tilog‘och, oq qarag‘ayva kedrlardir.O‘rmonchilik xo‘jaligida eng ko‘p tarqalgan yaproqli yog‘och daraxti – bu oq qayindir. Eman, qayrag‘och, tog‘terak zaxiralari endi ko‘paytirilmoqda. Oq qayin va tilog‘ochlar fanera tayyorlash sanoatida asosiy xom-ashyo materiallarihisoblanadi.Qurilishda ishlatiladigan yog‘och materiallarini ko‘rinishi bo‘yicha asosiy ikki turga bo‘linadi): doirasimon va qirrali. Doirasimon qurilish materiali - ikkala chekkasi tekis arralangan, butog‘laridantozalangan yog‘ochdir. Ular standart 4,0; 4,5; 5,0; 5,5; 6,0 va 6,5 m uzunliklargaega va bu turdagi yog‘och materiallari kesik konus shaklida bo‘ladi. Ulardiametrining uzunligi bo‘yicha kamayishi kichrayish deb ataladi. Kichrayisho‘rtacha 1 m da 0,8 sm ni tashkil qiladi.Doirasimon ko‘ndalang kesimliyog‘ochning diametri kichik diametri bo‘yicha aniqlanadi. Uning o‘rtachadiametri 14 sm dan 26 sm gacha oraliqlarda bo‘ladi va ayrim hollarda undan kattaham bo‘lishi mumkin. Diametrlarni o‘zgarish gradatsiyasi 2 sm ni tashkil qiladi.Uning o‘rtacha diametrini quyidagi ifoda orqali aniqlash mumkin:do ‘r d 0,5l (1.1)Diametri 13 sm dan kichik bo‘lgan yog‘ochlar vaqtinchalik inshootlar qurilishida ishlatiladi.Qirrali yog‘och materiallari - arralangan yog‘och materiallari yog‘ochnitilish ramalarida yoki aylanma tilish stanoklarida yog‘ochni bo‘ylamasi bo‘ylabarralash natijasida hosil qilinadi. Ular standart 0,25 m gradatsiya bilan 1 m dan 6,5m gacha bo‘lgan o‘lchamlarda bo‘ladi. YUk ko‘taruvchi konstruksiyalar uchunyog‘och taxtaning kengligi 60 mm dan 250 mm gacha, qalinligi 11 mm dan 100 mmgacha bo‘ladi.Bruscha -qalinligi 50mm dan 100 mm gacha, kengligi 100 mm dan 175 mm gacha bo‘ladi.Brus - qalinligi va kengligi 125 mm dan 250 mm gacha bo‘ladi.YOg‘ochning tuzilishi, butoqlari va sifati uning kelib chiqishi bilananiqlanadi. Daraxt sifatida kelib chiqishi va o‘sishi natijasida yog‘och trubasimonqatlam -tolali tuzilishga ega bo‘ladi.YOg‘och qurilish materialining sifati, asosan yog‘ochning bir jinslilik darajasi bilan aniqlanadi. Bir jinsli bo‘lmagan tuzilishi yog‘ochni o‘sishi jarayonida, yog‘och materiallarini omborda saqlash jarayonida, quritish, qayta ishlash va ishlatish jarayonida vujudga keladi.YOg‘ochning sifatini buzadigan, bir jinsliligini o‘zgartiradigan omil - bubutog‘lardir. Butog‘lar yon shoxlari natijasida vujudga keladi. Konstruksiyaviyyog‘och materiallarining sifati, toifalari bilan belgilanadi. YOg‘och materialiuchta toifalarga bo‘linadi .Birinchi toifa yog‘och materialida 20sm uzunlikdabutog‘lar diametrlari yig‘indisi d (14)b dan kichik bo‘lishi va 1 metrmasofadagi tolalar yo‘nalishi qiyaligi 7% ga teng, yoki kichik bo‘lishi kerak (7 i). O‘rtacha mustahkamlikka ega bo‘lgan ikkinchi toifa yog‘och materiallaridauzunligi bo‘yicha 20 sm dagi butog‘lar diametrlari yig‘indisi d (13) b dan kichikbo‘lishi va 1 metr masofadagi tolalar yo‘nalishi qiyaligi 10% ga teng yoki kichikbo‘lishi kerak (10 i, bu erda: i-nishablik). Uchinchi toifa yog‘och materiallaridaesa, d (12) b dan kichik bo‘lishi va tolalar qiyaligi 12% dan katta bo‘lmasligikerak.Birinchi toifa yog‘och materiallari eng asosiy yuk ko‘taruvchikonstruksiyalarni tayyorlashda, ko‘proq cho‘zilishga ishlovchi elementlarda,ikkinchi toifa yog‘och materiallari - boshqa o‘rtacha kuchlangan yuk ko‘taruvchikonstruksiya elementlarida, uchinchi toifa yog‘och materiallari esa kamkuchlangan to‘shama va qoplamalarda ishlatiladi. YOg‘ochning xossalari asosanuning tuzilishi bo‘yicha aniqlanadi. YOg‘och, xususiy og‘irligi bo‘yicha engilkonstruksiyaviy materiallar sinfiga kiradi.2.Bino konstruksiyalari